به نام پروردگار دانا و توانا
تقويم اختصاصي علوم چيست؟
What is the Specific Calendar of Sciences?
رضا رضايي (مصدق)*
ويرايش و تصحيح: دکتر اسد الله اطهري مريان
تاريخ آيينه عبرت بشريت است. هر آنچه که امروزه در محيط پيراموني خويش مي بينيم –به عنوان عين- و حتي هر آنچه که يک مفهوم انتزاعي، ذهني و غير عيني که در انديشه و تفکر نوع بشر تبلور يافته است، در روند تحولي و تطوري اش، درون مايه اي تاريخي دارد و در هر دوره اي از اين تاريخ، پارادايمي ظهور کرده که اعتراضي بوده بر پارادايم قبلي.
بدون ترديد با عنايت به تکثر فزاينده و بي شماري که از عينيات گرفته و تا ذهنيات موجود مي باشد، هر روزي، فارغ از آنچه اکنونِ در حال گذارش با خود دارد و يا خواهد داشت، رنگ و بو و يادي است بر ورق هاي تاريخ که تحولات عميقي را بر حيات بشر نقش کرده و به ارمغان آورده است. خواه براي ما نيک باشد و خواه نيک نباشد، تحولاتي بوده که آيينه اي است براي پند و عبرت و کمال.
ارج گذاري به علم منحصر به زندگي روزمره و وسائل ارتباط جمعي نيست، بلکه آشکارا در کانون هاي علم و تحقيق و در تمامي اجزاي جهان معرفت مشاهده مي شود.
اين مقاله در صدد است تا به اين سوال پاسخ دهد که تقويم اختصاصي علوم چيست؟ طرح اين تقويم اخيراً توسط نگارنده در دانشگاه آزاد اسلامي واحد تاکستان ارائه وثبت گرديد.
يکي از ويژگي هاي تحولات جديد در علم شناسي فلسفي، توجه روز افزوني است که به تاريخ علم مي شود. تکوين علم در لا به لاي تاريخ، به نحوي شبيه ساختن يک مسجد جامع است که در نتيجه تلاش مشترک افرادي چند، با به کارگيري مهارت هاي تخصصي شان بوجود مي آيد. همان گونه که جِي. آر. روتز (J.R. Ravetz) گفته است: «معرفت علمي با تلاش هاي پيچيده اجتماعي حاصل مي شود، و از کار صنعتگران متعددي در تاثير متقابل بسيار ويژه خود با جهان طبيعت، به دست مي آيد». توصيف علم در مشرب آفاقي گرايي شامل شرحي از مهارت ها و فنون مربوط به آن مي شود. (1)
تامس کوهن حرفه علمي خود را به عنوان فيزيکدان آغاز کرد و سپس توجهش به تاريخ علم معطوف شد. وي ضمن اين کار متوجه شد که پيش پندار (preconception) هايش درباره ماهيت علم از هم پاشيده و متشتت گرديده است و دريافت که تبيين هاي سنتي از علم، خواه استقراءگرا و خواه ابطالگرا، با شواهد تاريخي تطبيق نمي کند. پس از آن کوهن کوشيد تا درباره علم نظريه اي طرح کند که با واقعيات تاريخي، آنگونه که او مي بيند، توافق داشته باشد.
کارل مانهايم، زماني که روش علمي در ميان دو جنگ جهاني در شاخه هاي مختلف علوم انساني مطرح شده بود، در کتابي تحت عنوان "ايدئولوژي و مدينه فاضله" به بررسي ماهيت دانش سياسي پرداخت. مانهايم در اين کتاب روش علمي زمان را که از رياضيات الهام مي گرفت قابل تعميم به سياست ندانست. او ضمن نقد روش تجربي (empirical) به عنوان تنها منبع شناخت پديده ها، به اين نکته اشاره کرد که نظريه پردازي خالص که ايده آل روش تجربي است، در سياست معنايي ندارد. نظريه پردازي خالص يعني آنکه براي همه قابل يافت، انتقال، و معاشرت باشد. (2)
از سويي روزنا معتقد است "تحولات تجربي ممکن است تاثيري بر علاقه ما به يک رهيافت خاص داشته باشد، اما به نظر من گزينش، بيشتر به تمايل ربط دارد تا به مشاهده. معناي رويدادها در صحنه جهاني بديهي نيست. (بلکه) بايد در نوعي بستر يا زمينه تفسير شود، و زمينه اي (يعني رهيافتي) که ما در نظر مي گيريم تعيين مي کند که چگونه رويدادها را تفسير خواهيم کرد و براي آنها اهميت قائل خواهيم شد. (Rosenau 1982: 4) (3)
شناخت مجموعه نظريه هاي علمي مرحله اي از تاريخ علم، بدون درک تاريخ آن علم ميسر نيست. بدون ترديد ارائه نظريه اي جديد بدون درک تاريخ آن علم، ميسر نخواهد شد. و اين نه به معناي يک رويکرد تاريخي صرف است.
نظريه ها به بيان واسکز (Vasquez 1997) (4) شناخت را در يک هم نهاد (Synthesis) ترکيب مي کنند و جهان را با ايجاد ارتباط ميان پديده هايي که ظاهراً نامرتبت و بي معنا هستند، براي ما معنا دار مي کنند. برخلاف آنچه ما در وهله نخست تصور مي کنيم، معناي واقعيت، خود امري «مبتني بر واقعيت» (factual) نيست، بلکه خود آن نيز مسئله اي نظري است (Neufeld 1994: 12). (5)
بنا بر آنچه گفته شد بر آن شديم تا در طرحي نو، بديع و در عين حال اجمالي ورق هاي خاص تاريخ را در تمامي حوزه هاي تخصصي علوم با ويژگي ها و اهدافي که در پي خواهد آمد تهيه و تدوين نماييم تا نه تنها عاملي براي فهم و شناخت تاريخ علمي آن علم –به عنوان فلسفه علمي اش- باشد، باشد بلکه گامي هر چند اندک در جهت فراگيري و عبرت اندوزي از ورق هاي تاريخ در آن حوزه تخصصي و درآن زمينه علمي باشد.
اما تقويم اختصاصي علوم چيست؟
طرح ريزي يعني تحقق بخشيدن به انديشه و طرحي و عملياتي کردن شيوه مشاهده نيابتي واقعيت. در تهيه طرح تقويم هاي اختصاصي علوم که مي تواند گيراترين فعاليت هوشمندانه و عمل گرايانه فلسفه علم باشد، محقق با اهداف و ضروريت هايي که در ذيل تصريح کرده است به دنبال متون، اسناد و داده هايي از شرايط پيرامون در رابطه با هر شاخه علمي مي گردد تا برنامه هايي را بدست آورد که مجموعاً اين پژوهش را قابل اجرا و ارائه گرداند.
در اين رابطه بايد به 2 نکته اشاره کرد که براي نيل به اهدافمان بايد 2 گام برداريم. که هر يک مقدم بر ديگري است:
· تقويم اختصاصي علوم، تقويم يا سر رسيدي است که به صورت علمي –تخصصي براي يک رشته علمي –به عنوان مثال علم فيزيک، علم شيمي، علوم سياسي، رياضي، نجوم، مهندسي مکانيک و ...- در نظر گرفته شده و آن سر رسيد حاوي اطلاعاتي تخصصي براي هر يک از حوزه ها بوده که هر سر رسيد منحصر به يکي از رشته هاي علمي مي باشد.
· تقويم اختصاصي علوم يک مرکز مطالعاتي مرجع براي تمامي رشته هاي علمي است که به صورت تخصصي تاريخ فلسفه علمي هر يک از گرايش هاي علمي را در دو حوزه نظري و کاربردي تدوين و ارائه مي نمايد. به علاوه از طريق وسائل گوناگون ارتباط جمعي، بويژه موبايل و اينترنت با دانشجويان و دانش پژوهان هر رشته ارتباط مستمر داشته و آنها را در جهت شکوفايي و نوآوري هاي علمي، از حيث منابع علمي و مسائل پژوهشي هدايت مي نمايد. ضمن آنکه خود به عنوان مرکز راهبردي دستگاه هاي تصميم گيري ايران به عنوان يک مرکز راهبردي –علمي مورد استفاده قرار مي گيرد.
شايان ذکر است که در مرحله بعد از مطالعات تاريخي علوم اين مراکز خود به خود به لحاظ عملکردي وارد مباحث آينده پژوهي در رابطه با هر يک از علوم بويژه علوم کاربردي مي شوند. دقيقاً در اين مرحله است که اين مراکز مطالعاتي جايگاه خود را در مي يابد تا بتواند در نظرگاه آينده پژوهي هم توليد علم کند و هم در جهت رفاه ملي گام بردارد.
اهداف طرح:
- آشنايي مختصر و اجمالي و هدفمند با مهمترين تئوري هاي هر يک از عرصه هاي علم –به صورت جداگانه- و بررسي تحولات ناشي از آن.
- درک و يادگيري مهمترين وقايع و تحولات هر يک از عرصه هاي علمي در ايران و جهان.
- شناخت مختصر مشاهير و انديشمندان تاريخ هر يک از علوم و نيز مهمترين و اثرگذارترين تئوري هاي آنان.
- شناساندن مراکز تخصصي –تحقيقاتي هر يک از شاخه هاي علوم در ايران و جهان.
- معرفي برترين دانشگاه ها و دانشکده هاي هر يک از علوم و روش هاي ارتباطات علمي با آنها.
- تهيه و تدوين دايرة المعارف و آرشيوي از تاريخ تحولات هر يک از علوم.
- شناخت اجمالي اليت ها و نخبگاني که بر دگرگوني و تحولات پارادايم هاي گوناگون علم اثرگذار بوده اند.
- آشنايي با فلسفه علم و متناسب با آن، فلسفه هر يک از علوم؛ بنا به ضرورت نوآوري و شکوفايي.
- تاسيس و راه اندازي يک بانک اطلاعاتي علمي -تخصصي منسجم، طبقه بندي شده و جامع براي هر يک از شاخه هاي علمي.
باشد تا پل و سکويي تلقي گردد براي پيشرفت ها و جهش هاي روزافزون علمي.
اهميت و ضرورت انجام طرح:
- بررسي رويدادها و جريان هاي هر يک از عرصه هاي گوناگون علمي به عنوان يک گرايش تخصصي، نه تنها يک ضرورت مهم علمي است، بلکه يک ضرورت مهم فرهنگي و اجتماعي است. بويژه در حوزه علوم سياسي و روابط بين الملل بايد گفت تاريخ ملت ها، سند اعتبار و گنجينه هويت آنها است. همه رويدادها، فراز و نشيب ها، پيروزي ها و شکست ها، سرفرازي ها و شرمساري ها در لا به لاي سطور تاريخ حضور دارند. بدين سان، تاريخ يک جريان مستمر است و همچون رودخانه خروشاني است که از قرون و اعصار گذشته به حرکت درآمده و توالي خود را به زمان حاضر و «اکنون» پيوند مي دهد و همچنان پيش مي رود.
- ضرورت توجه به توسعه علم محور با توجه به اينکه سال 87، سال نوآوري و شکوفايي نام گرفته است. اکنون بيش از پيش توجه به علم محوري احساس مي شود. بر همين اساس لازم ديديم بر اساس رويکردي از فلسفه علم، در اين راه گام برداريم و در جهت آشنا سازي دانش پژوهان به مسائل علمي تلاش کرده باشيم.
- هدف از تدوين اين طرح، گامي ساده و روشنِ نظرگاه هاي نوين درباره ماهيت علوم است. نوآوري و شکوفايي پيش شرطي دارد و آن تسلط بر تاريخ هر يک از علوم است. اين است فلسفه علم.
تمامي اهداف ذکر شده، ضرورياتي را با خود به همراه دارند که بايد در مباحثي همچون فلسفه علم و توسعه علم محور آنها را جستجو کرد.
ويژگي هاي طرح:
با توجه به اهداف مذکور و شکل زير، ويژگي هاي اين تقويم به شرح ذيل است:
|
3
|
- با توجه به نمونه، در بالا و پايين هر روز –شماره هاي 1 و 2- مهمترين تئوري ها و گزيده گو هاي بزرگترين نظريه پردازان هر يک از شاخه هاي تخصصي علمي به صورت اجمالي و حداکثر در 60- 50 کلمه آورده مي شود.
- در قسمتي که خط شماره 3 در نظر گرفته شده، به منظور ارائه تاريخي مهمترين تحولات ناشي از تئوري هاي علوم و در هر يک از زمينه هاي علمي، طراحي شده است.
- در روز پايان هر هفته –روز جمعه براي تقويم هاي فارسي و عربي و روز يکشنبه براي تقويم هاي انگليسي- بخش نقطه چين براي معرفي اجمالي برترين انديشمندان هر يک از عرصه هاي علمي و تئوري ها، آثار و اثرگذاري هاي آنان و به ترتيب دوره هاي زماني آنها در نظر گرفته شده است.
- پايان هر ماه يک برگه در نظر گرفته شده است که شامل 2 صفحه مي باشد و به شرح ذيل است:
· صفحه اول آن جهت معرفي برگزيدگان هر يک از حوزه هاي علمي در غرب که در آن حوزه پايه گذار مکتبي بوده اند يا اقدامي منحصر به فرد در هر يک از حوزه ها انجام داده اند، در نظر گرفته شده است.
· صفحه دوم آن جهت معرفي برگزيدگان همان عرصه از عرصه هاي علوم گوناگون در ايران که پايه گذار مکتبي بوده اند يا اقدامي منحصر به فرد در هر يک از حوزه ها انجام داده اند، در نظر گرفته شده است و يا تصاويري متناسب با موضوع از مهمترين تصاوير که مربوط به تحولات آن عرصه است نمايش داده شود.
- حداکثر 20 صفحه در بخش انتهايي براي معرفي برترين مراکز تخصصي هر يک از علوم در ايران و جهان طراحي شده است.
- حداکثر 10 صفحه در بخش انتهايي براي معرفي برترين دانشگاه ها و دانشکده هاي تخصصي هر يک از علوم در ايران و جهان طراحي شده است.
- پس از اين دو بخش انتهايي، مهمترين سازمان هاي بين المللي مربوط به هر يک از علوم با نام کامل آنها، مقر، شماره تلفن، وب سايت و دفتر آنها در تهران در نظر گرفته شده است.
ضمناً در همين ميان مي توان تصاويري متناسب با هر موضوع تقويم از مهمترين تحولات تاثيرگذار بر ظهور پارادايمي جديد در هر يک از علوم را در نظر گرفت.
تمامي موارد ذکر شده با در نظر داشتن ضوابطي خاص از طريق يک پايگاه الکترونيکي که وابسته به همان مرکز مطالعاتي است، مي تواند در اختيار دانش پژوهان قرار گيرد.
اميدوارم نقطه عزيمت سهل الوصول و مفيدي در اختيار نهد که در غير اين صورت وجود نمي داشت.
پي نوشت ها:
1- ریچارد ا.،پالمر، فلسفه علم، ترجمه مسعود زيبا کلام. تهران، ............ . 13.. .
2- Karl Mannheim, Ideology and Utopia, New York: Harvest Books, 1936, p. 166 -168.
3- Rosenau, J. (1982) "Order and Disorder in the Study of World Politics." In Maghroori and Ramberg, eds.
4- Vasquez, J. (1997) "The Post –Positivist Debate: Reconstructing Scientific Enquiry and International Relations Theory After Enlistment's Fall." In Booth and Smith eds.: 217 -40.
5- Neufeld, M. (1994), "Reflexivity In International Relations Theory", In Sjolandaer and cox, eds.: 11 – 36.
ساير منابع:
6- سريع القلم، محمود. روش تحقيق در علوم سياسي و روابط بين الملل. تهران، نشر و پژوهش فرزان روز، 1380.
7- مشيرزاده، حميرا؛ تحول در نظريه هاي روابط بين الملل. تهران، سازمان مطالعه و تدوين کتب علوم انساني دانشگاه ها (سمت)، 1384.
8- مارش، ديويد. استوکر، جري؛ روش و نظريه در علوم سياسي. ترجمه امير محمد حاجي يوسفي؛ تهران، پژوهشکده مطالعات راهبردي، 1378.
9- کريپندورف، کلوس؛ تحليل محتوا: مباني روش شناسي. ترجمه هوشنگ نايبي؛ تهران، نشر ني، 1383.
10- سروش، عبدالکريم؛ علم چيست، فلسفه چيست؟؛ تهران، موسسه فرهنگي صراط، 1368.
11- Hobden, S. (1998) International Relations and Historical Sociology: Breaking Down Boundaries. London and New York: Routledge.
12- Smith, T, W. (1999) History and International Relations. New York and London: Routledge. Snidal, (19991) (Reprinted in Baldwin, ed.).
رضا رضايي (مصدق): دانشجوی کارشناسی علوم سیسی دانشگاه آزاد تاکستان
دکتر اسد الله اطهري مريان: عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تاکستان
